Σάββατο, 8 Νοεμβρίου 2014

Αντικαπιταλιστική απάντηση στην καταστροφή του κλίματος

Πως συνδέονται οι πλημμύρες που έπνιξαν τη Δυτική Αθήνα με την περιβαλλοντική κρίση σε όλο τον πλανήτη; Σ' αυτό το ερώτημα απαντάει με το άρθρο του ο Κώστας Σαρρής.

Διαδήλωση για το κλίμα στην Wall Street.


Κόκκινο χτυπά η κλιματική αλλαγή. Μαζικές πορείες διαμαρτυρίας πραγματοποι­ήθηκαν σε 159 χώρες σε πε­ρισσότερες από 2.000 πόλεις ανά τον κόσμο, περιλαμβανομένων μεγάλων κέ­ντρων, όπως το Λονδίνο, το Βερολίνο, το Άμστερνταμ, το Παρίσι, η Στοκχόλ­μη, η Ρώμη, η Μελβούρνη, η Μαδρίτη, το Νέο Δελχί και το Ρίο Ντε Τζανέιρο, με αφορμή τη Σύνοδο Κορυφής του ΟΗΕ για το Κλίμα το Σεπτέμβριο στη Νέα Υόρκη.

Πάνω από 300.000 πλημμύρισαν το κεντρικό Μανχάταν με χιλιάδες πλακάτ, σε μια από τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις κατά της κλιματικής αλλαγής, εκεί όπου γεννήθηκε το κίνημα «Occupy Wall Street», στο Battery Park. «Το μπλοκ "Αλλαγή συστήματος, όχι κλίματος" που δημιουργήθηκε με την συνένωση των δυνάμεων των "Κόκκινων" και των "Πράσινων" και φώναζε το σύνθημα "Ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός", έριχνε την ευθύνη για την καταστροφή του περιβάλλοντος στον καπιταλισμό», έγραφε η ανταπόκριση στην Εργατική Αλληλεγγύη.1
Όμως κι αυτή η σύνοδος ήταν μια ακόμη συνάντηση κορυφής στην οποία οι ΗΠΑ και τα άλλα ισχυρά κράτη το μόνο, που δεν κάνουν είναι να μειώνουν τις εκπομπές του διοξειδίου του άνθρα­κα. Το ερώτημα είναι γιατί αδρανούν παρά την παραδοχή των κινδύνων για την επιβίωση του πλανήτη και ποια εί­ναι η δύναμη που μπορεί να βάλει φρέ­νο στην κατρακύλα, όσο η κατάσταση μπορεί ακόμη να είναι αναστρέψιμη.

Περιβαλλοντικές κρίσεις

Η ιστορία του καπιταλισμού είναι ιστορία κρίσεων, οικονομικών και περι­βαλλοντικών. Η καπιταλιστική βιομηχα­νία από τα πρώτα βήματα της ζωής της είχε καταστροφικές συνέπειες στο περι­βάλλον, αλλά αυτές οι δραματικές επι­πτώσεις της αυτοεπέκτασης του κεφα­λαίου ήταν περιορισμένες σε τοπικό επίπεδο. Η μόλυνση του νερού και του αέρα στις βιομηχανικές περιοχές της Αγγλίας το 19ο αιώνα που περιγράφει ο 'Ενγκελς, σκόρπιζαν επιδημίες χολέρας, τυφοειδούς πυρετού και φυματίωσης.
Όσο μεγαλύτερη είναι επέκταση της παραγωγής και της συσσώρευσης του κεφαλαίου τόσο μεγαλύτερες είναι και οι περιβαλλοντικές καταστροφές. Ο 20ος αιώνας το καταμαρτυρεί: Από τη ξηρασία και τις αμμοθύελλες που έπλητ­ταν τεράστιες εκτάσεις στις ΗΠΑ, οι οποίες είχαν μετατραπεί σε αγροτική γη για στοχευμένη βιομηχανική καλλιέρ­γεια τη δεκαετία του '30, έως τη διαρ­ροή του δολοφονικού αερίου που σκό­τωσε χιλιάδες ανθρώπους στο Μποπάλ της Ινδίας το 1984 και τις πυρηνικές εκρήξεις και διαρροές του Θρι Μάιλ Άιλαντ στην Πενσυλβανία των ΗΠΑ, του Τσερνομπίλ στην Ουκρανία και πρόσφατα της Φουκουσίμα στην Ιαπω­νία.
Ωστόσο, όλες αυτές οι καταστροφές παρέμεναν τοπικής εμβέλειας, παρά τη μεγάλη κλίμακα ανθρώπινων απωλειών. Οι απολογητές του καπιταλισμού (ή του κρατικού καπιταλισμού που παρουσια­ζόταν ως «σοσιαλισμός») μπορούσαν να τις αποδίδουν σε «ατυχήματα». Ωστόσο, μόνο από τα τέλη του '50 οι επιστήμονες μπόρεσαν να παρουσιάσουν τα πρώτα αποδεικτικά στοιχεία ότι τα «αέρια του θερμοκηπίου», που παρήγαγε η ανθρώ­πινη βιομηχανική δραστηριότητα, είχαν αρχίσει να προκαλούν ένα παγκόσμιο «τσουνάμι» που ανέβαζε τη θερμοκρα­σία επηρεάζοντας το κλίμα και μόλις στα τέλη του '80 υπήρχαν οι οριστικές αποδείξεις για την κρισιμότητα της κα­τάστασης.
Το βασικότερο από αυτά τα αέρια εί­ναι το διοξείδιο του άνθρακα (C02) που παράγεται από την καύση των υδρογονανθράκων για την παραγωγή ενέργειας, αλλά πρέπει να ληφθούν υπόψη κι άλλα αέρια, όπως το μεθάνιο (CH4) και τα οξείδια του αζώτου (NOx).
Από τις αρχές του '90 οι κυβερνήσεις είχαν αρχίσει έστω δειλά να παραδέχο­νται ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη αποτελεί απειλή για μεγάλο τμήμα της ανθρωπότητας. Ήδη από τη σύνοδο κο­ρυφής του Ρίο το 1992 υπήρξε συμφωνία για μέτρα περιορισμού των εκπομπών αερίων. Ήταν μια περίοδος αυξανόμε­νης ευαισθητοποίησης του κόσμου σε θέματα όπως το «φαινόμενο του θερμο­κηπίου» και η «τρύπα του όζοντος», οδηγώντας σε αύξηση των μελών περι­βαλλοντικών οργανώσεων και «Πράσι­νων Κομμάτων». Πέντε χρόνια αργότε­ρα η σύνοδος του Κιότο κατέληξε σε ένα γενικό πλαίσιο δράσης... προσκολ­λημένο στους μηχανισμούς της αγοράς.
Όμως, αυτές οι φραστικές συμφωνίες δεν μεταφράστηκαν σε συγκεκριμένη δράση που απαιτείται για να εμποδιστεί η συγκέντρωση επικίνδυνων αερίων και η αύξηση της θερμοκρασίας κατά 2 βαθ­μούς Κελσίου ή ακόμα περισσότερο. Σημείο καμπής στη θερμοκρασία του πλανήτη που θα μπορούσε να ενεργο­ποιήσει μηχανισμούς ανατροφοδότησης, οι οποίοι επιταχύνουν την κλιματική αλ­λαγή: το λιώσιμο των πάγων στους Πό­λους, η διαρροή διοξειδίου του άνθρακα από τη θάλασσα ή από την αρκτική τούνδρα, η ερημοποίηση των δασών.
Χρειάστηκε να περάσουν τέσσερα χρόνια από τη σύνοδο του Κιότο για να επικυρώσει τις αποφάσεις της μια άλλη σύνοδος, στη Χάγη αυτή τη φορά, σε μια συμφωνία αδύναμη γεμάτη παραθυ­ράκια της αγοράς. Εκτός από τις ΗΠΑ και την Αυστραλία που αρνήθηκαν να επικυρώσουν το Πρωτόκολλο του Κιότο, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις που υποτί­θεται ήθελαν τη συνθήκη, δεν κάλυψαν ποτέ τους στόχους που έβαζαν.
Ο ρυθμός αύξησης εκπομπών του διο­ξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα έφτασε να ξεπερνά το 2,5% ετησίως από το 2000 έως το 2005, όταν τη δεκαε­τία του '90 ήταν λιγότερο από 1%. Ούτε η σύνοδος των G8 στο Ροστόκ το καλο­καίρι του 2007 έλαβε κάποιες αποφά­σεις, μολονότι στα λόγια ακόμη και ο Τζορτζ Μπους, τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, παραδέχθηκε ότι σημειώνεται υπερθέρμανση του πλανήτη.

Πλανήτης SOS

Από τότε τα καμπανάκια κινδύνου δεν έχουν πάψει να χτυπούν. Σύμφωνα με τελευταία έρευνα της αμερικανικής Εθνικής Διοίκησης Ωκεανών και Ατμό­σφαιρας, ο φετινός Αύγουστος ήταν ο θερμότερος στα παγκόσμια χρονικά. Η έκθεση της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) του ΟΗΕ που δημοσιεύτηκε στα μέσα του 2014 προειδοποιεί ότι οι συνέπειες της υπερθέρμανσης του πλανήτη είναι πιθα­νό να είναι "δριμείες, διάχυτες και μη αναστρέψιμες". Μεταξύ αυτών, όπως προειδοποιούν οι επιστήμονες, είναι οι υψηλότερες πιθανότητες για πλημμύρες, η έλλειψη νερού, περισσότεροι θάνατοι, πλήγμα στις καλλιέργειες, την αλιεία, τα οικοσυστήματα.2
Η αυξητική πορεία των αερίων του θερμοκηπίου.
Οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου αυξήθηκαν δυο φορές περισσότερο στη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας σε σχέση με τα προηγούμενα 30 χρόνια. Ο δείκτης αύξησης των εκπομπών μεταξύ 2000 και 2010 ήταν υψηλότερος απ' ό,τι αναμενόταν, έστω κι αν υπολογίστηκε η οικονομική ύφεση. Η IPCC αναφέρει ότι ο πλανήτης αντιμετωπίζει πιθανότη­τα αύξησης της θερμοκρασίας κατά 4 βαθμούς Κελσίου πάνω από τα προ-βιομηχανικά επίπεδα μέχρι το τέλος αυτού του αιώνα, εάν δεν αναληφθεί κάποια προληπτική δράση.
Η έκθεση αυτή αποτελεί το τρίτο μέ­ρος μιας συγκεντρωτικής έκθεσης που συντάχθηκε για να χρησιμεύσει ως ένας πλήρης απολογισμός της κλιματικής αλ­λαγής ώστε να υιοθετηθεί στα τέλη του
στη σύνοδο στο Παρίσι. Η έκθεση αναφέρεται σε βραχυπρόθεσμες συνέ­πειες στα οικοσυστήματα μέσα στα επό­μενα 20-30 χρόνια και αναλύει πέντε λόγους ανησυχίας ως αποτέλεσμα της υπερθέρμανσης του πλανήτη.
Μεταξύ αυτών οι απειλές μοναδικών οικοσυστημάτων όπως οι πάγοι στην Αρκτική και οι κοραλλιογενείς ύφαλοι που ο κίνδυνος αναμένεται να αυξηθεί σε "πολύ υψηλός" με μια άνοδο της μέ­σης θερμοκρασίας κατά 2 βαθμούς Κελ­σίου. Υπογραμμίζει τον αντίκτυπο στη θάλασσα επισημαίνοντας ότι οι ωκεανοί θα γίνουν πιο όξινοι, απειλώντας τα κο­ράλλια και πολλά είδη που φιλοξενούν στα βάθη τους. Στη στεριά, ζώα, φυτά και άλλα είδη θα ξεκινήσουν να κινού­νται προς υψηλότερα επίπεδα ή προς τους πόλους καθώς θα ανεβαίνει ο υδράργυρος.
Παράλληλα τίθεται σε κίνδυνο η ασφάλεια και η ποσότητα των τροφίμων καθώς αναμένεται να μειωθούν πάνω από 25% οι σοδειές αραβόσιτου, ρυζιού και σιταριού μέχρι το 2050, ενώ και πολλά είδη ψαριών αναμένεται να μετα­κινηθούν προς θερμότερες θαλάσσιες περιοχές. Σε κάποια σημεία των τροπι­κών και στην Ανταρκτική οι δυνατότη­τες της αλιείας θα μπορούσαν να μειω­θούν έως και πάνω από 50%. Οι άνθρω­ποι θα επηρεαστούν επίσης από τις πλημμύρες, ενώ αναμένεται αύξηση των θανάτων που σχετίζονται με υψηλές θερμοκρασίες και απευθύνεται ειδική προειδοποίηση σε όσους εργάζονται στην ύπαιθρο.
Η αύξηση της θερμοκρασίας στον πλανήτη.
Οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα αυξήθηκαν κατά 2,3% το 2013 φτάνο­ντας σε επίπεδα ρεκόρ, στο ετήσιο υψη­λό των 36 δισ. τόνων, σύμφωνα με την ετήσια ανάλυση των τάσεων από το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Άνθρακα. Αυτό σημαίνει ότι ο κόσμος βαδίζει ολοταχώς για να εξαντλήσει την ποσόστωση του 1,2 δισ. τόνων για τις εκπομπές «σε πε­ρίπου 30 χρόνια» ή σε μια γενιά, σύμ­φωνα με το κέντρο Ερευνών για το Πε­ριβάλλον και το Κλίμα.
Η WWF λέει ότι περισσότερα από τα μισά ζώα του πλανήτη εξαφανίσθηκαν μέσα σε 40 χρόνια. «Οι διάφορες μορ­φές της ζωής είναι το βαρόμετρο της υγείας του πλανήτη μας», σημειώνει. Από το 1970 έως το 2010, ο δείκτης της WWF «Ζωντανός Πλανήτης», που με­τρά την εξέλιξη 10.380 πληθυσμών 3.038 ειδών θηλαστικών, πτηνών, ερπετών, αμφιβίων και ψαριών, σημείωσε πτώση κατά 52%.3
Κι όμως, μολονότι οι διεθνείς οργανι­σμοί και οι κυβερνήσεις αναγνωρίζουν επιτέλους ότι η κλιματική αλλαγή μπο­ρεί να προκαλέσει χάος στο φυσικό και βιολογικό περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργεί το ίδιο το σύστημα, όταν φτάνει η ώρα της συγκεκριμένης δρά­σης τότε είναι παράλυτοι.

Τυφλός ανταγωνισμός

Παρατηρώντας τέτοιες συμπεριφορές είναι σαν να βλέπεις ένα αυτοκινητιστι­κό δυστύχημα σε αργή κίνηση, με τον οδηγό να έχει πλήρη συναίσθηση του τι συμβαίνει, αλλά παρόλα αυτά να εξακο­λουθεί να πατάει γκάζι, γράφει ο Κρις Χάρμαν στο βιβλίο «Καπιταλισμός Ζόμπι»4 εξηγώντας γιατί συμβαίνει αυτό:
«Η επέκταση των κεφαλαίων που ανταγωνίζονται το ένα το άλλο - ή όπως το είχε θέσει ο Μαρξ η αυτοεπέκταση του κεφαλαίου - τα οδηγεί σε ένα όργιο χρησιμοποίησης συνθέσεων του άνθρα­κα για την παραγωγή ενέργειας, την ίδια στιγμή που παραδέχονται ότι αυτό είναι καταστροφικό... Πρόκειται για την τάση του συστήματος να υπονομεύει την ίδια τη διαδικασία πάνω στην οποία στηρίζεται κάθε μορφή ανθρώπινης κοι­νωνίας, δηλαδή την αλληλεπίδραση με τη φύση. Η υπερθέρμανση του πλανήτη είναι η πιο δραματική εκδήλωση αυτής της καταστροφικής τάσης».
Ο Μαρξ εξηγούσε τη λειτουργία του καπιταλισμού: «Κάθε φορά που ξεσπάει μια μπόρα (μια κρίση), ο καθένας [κα­πιταλιστής] ελπίζει να ξεσπάσει στο κε­φάλι του διπλανού τον, αφού ο ίδιος προηγούμενα θα έχει συλλέξει τη χρυσή βροχή και θα την έχει μεταφέρει σε ασφαλές μέρος. Μετά από μένα ας έλ­θει ο κατακλυσμός! - είναι το σύνθημα κάθε κεφαλαιοκράτη και κάθε κεφαλαιοκρατικού έθνους. Γι' αυτό το λόγο το κεφάλαιο είναι ανελέητο απέναντι στη υγεία και στη διάρκεια ζωής του εργά­τη, παντού όπου δεν το υποχρεώνει η κοινωνία να τις υπολογίζει».
Ακριβώς η ίδια αντιμετώπιση με αυτή που περιγράφει ο Μαρξ ισχύει και για την εκπομπή αερίων του θερμοκηπίου και την κλιματική αλλαγή σήμερα. Οι πολιτικοί του καπιταλισμού βγάζουν ωραίους λόγους, υπόσχονται να αλλά­ξουν και κατόπιν προσκυνάνε τα συμφέ­ροντα που λένε ότι το τάδε μέτρο αντι­μετώπισης της κλιματικής αλλαγής θα έχει τόσο μεγάλο κόστος που θα γονατί­σει τη οικονομία.
«Ωστόσο, στο πλανήτη δεν υπάρχει κάποιο παγκόσμιο κράτος για να αστυ­νομεύσει την παγκόσμια συμπεριφορά των μεμονωμένων καπιταλιστών για λο­γαριασμό του κεφαλαίου συνολικά, τις επιχειρήσεις και τα εθνικά κράτη που αποτελούν το σύστημα», εξηγεί ο Χάρ­μαν. «Ο τυφλός ανταγωνισμός συσσώ­ρευσης οδηγεί κάθε κράτος και κάθε επιχείρηση να φοβάται να πάρει δρα­στικά μέτρα για τον περιορισμό των αε­ρίων του θερμοκηπίου, διότι μπορεί άλ­λες ανταγωνιζόμενες εταιρείες και κρά­τη να εισβάλουν στις αγορές τους. Οπό­τε το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής γί­νεται αξεδιάλυτα δεμένο με άλλες συ­γκρούσεις στο παγκόσμιο σύστημα, τις συγκρούσεις ανάμεσα στα διαφορετικά εθνικά καπιταλιστικά συμφέροντα, ανά­μεσα σε διαφορετικά κράτη και ανάμε­σα σε διαφορετικές τάξεις».
Η Κίνα είναι η χώρα με τη μεγαλύτε­ρη εκπομπή διοξειδίου του άνθρακα, με 27,7% το 2013, ακολουθούμενη από τις ΗΠΑ, με 14,4% σύμφωνα με το άρθρο στο περιοδικό Nature Geoscience. Επό­μενη στη σειρά είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση με 9,6% και ακολουθεί η Ινδία με 6,6%. Οι «διεθνείς θεσμοί» που πα­ραδέχονται στα φόρα τους κινδύνους της κλιματικής αλλαγής, στροβιλίζονται σε μια δίνη διεθνών παζαριών στην οποία κάθε σημαντικό κράτος υποτάσ­σει την αντιμετώπιση της υπερθέρμαν­σης του πλανήτη στα συμφέροντα των κεφαλαίων που έχουν τη βάση τους στο εθνικό του έδαφος.
Σίγουρα απέναντι στις μεγάλες εται­ρείες πετρελαίου και άνθρακα που έχουν κάνει τα πάντα για να καθυστε­ρήσουν τις κυβερνήσεις να αποδεχθούν το πρόβλημα έως τώρα, υπάρχουν άλλα εταιρικά συμφέροντα που τρέμουν την κλιματική αλλαγή, όπως οι μεγάλες αντασφαλιστικές εταιρείες που ζημιώ­νονται από τις καταστροφικές επιπτώ­σεις και αντιδρούν.
«Ωστόσο, αυτές οι αντίρροπες δυνά­μεις μέσα στο σύστημα δεν φέρνουν αποτέλεσμα, καθώς το παιχνίδι καθορί­ζεται από το πώς το σύστημα είναι κε­ντρικά δομημένο σε όλες τις διαδικα­σίες παραγωγής και αναπαραγωγής τον, αναφορικά με τα υψηλά επίπεδα ενέργειας που απαιτεί», γράφει ο Χάρμαν. «Η ρήξη με μια οικονομία που βα­σίζεται στον άνθρακα και το πετρέλαιο προϋποθέτει ένα ριζικό μετασχηματι­σμό όλων αυτών των δομών, μια εκ βά­θρων αναμόρφωση των παραγωγικών δυνάμεων και των άμεσων παραγωγι­κών σχέσεων που πηγάζουν από αυτές».

Πράσινη Οικονομία;

Κάποιοι λένε πως αν οι κυβερνήσεις στρίψουν τα «σήματα» των αγορών, εν­θαρρύνοντας «πράσινες επενδύσεις», τό­τε ο καπιταλισμός μέσω της αγοράς θα αναδιαρθρώσει τον εαυτό του. Όμως το οικονομικό πρόβλημα στον καπιταλισμό του 21ου αιώνα δεν είναι η απουσία εναλλακτικών τρόπων επένδυσης. Είναι ότι αυτές οι επενδύσεις δεν προσδίδουν ικανοποιητική απόδοση (κερδοφορία) που απαιτείται στον διεθνή ανταγωνισμό.
Με άλλα λόγια αυτή την εγγενή αντί­φαση του συστήματος που παραμένει εγκλωβισμένο στα αδιέξοδα της κρίσης δεν πρόκειται να την αναιρέσουν τα σή­ματα για «πράσινες επενδύσεις». Οι εταιρίες θα αντιμετωπίζουν τις ίδιες πιέ­σεις και τα κράτη θα προσαρμοστούν στο «ρεαλισμό» της εξασφάλισης της ανταγωνιστικότητας των εταιρειών που θα στρέφονται σε αυτό, διαιωνίζοντας τον ίδιο φαύλο κύκλο απλά με χρώμα «πράσινο». Μετά το πιστωτικό κραχ του 2007-8 και την μεγάλη κρίση που ακο­λούθησε πολλές μεγάλες «πράσινες εται­ρείες» στην αγορά βρέθηκαν σε υποχώ­ρηση, με μειώσεις θέσεων εργασίας, μι­σθών και περικοπές παραγωγής, παρά τη στροφή σε επενδύσεις όπως ηλιακή και αιολική ενέργεια, φωτοβολταϊκά.
Μια ακόμη πικρή γεύση έδωσε το φιάσκο της συνόδου κορυφής στην Κο­πεγχάγη το 2009, ενδεικτικό ενός γηπέ­δου όπου οι εταιρείες και κράτη παλεύ­ουν να προστατεύσουν τα συμφέροντα τους. Στην Κοπεγχάγη μεγάλες μαχητι­κές διαδηλώσεις ζητούσαν «αλλαγή στο σύστημα όχι αλλαγή στο κλίμα». Αλλά η σύνοδος κατέληξε σε φάρσα. Κάτω από την πίεση των εταιρειών οι κυβερνήσεις έκαναν πίσω, παρά τα μεγάλα λόγια.
Η Volkswagen και η Daimler, από τις μεγαλύτερες αυτοκινητοβιομηχανίες στη Γερμανία έκαναν τη Α. Μέρκελ να καταπιεί γρήγορα τις υποσχέσεις για πιο σφιχτούς κανόνες εκπομπής καυσα­ερίων στα αυτοκίνητα. Ο Γκόρντον Μπράουν ήταν επικεφαλής μιας χορω­δίας που καλούσε σε μαζικές περικοπές δημόσιων δαπανών στη Βρετανία, ενώ ο Μπαράκ Ομπάμα επέλεξε να βρεθεί στο πλάι των τραπεζών και των επιχει­ρηματιών στις ΗΠΑ.
Τότε οι οικονομολόγοι του Ομπάμα έλεγαν ότι η ύφεση προσφέρει ευκαι­ρίες για «πράσινη ανάπτυξη» μέσω των πακέτων στήριξης της οικονομίας. Όμως όταν ανακοινώθηκε το περιεχό­μενο αυτών των πακέτων η πραγματικό­τητα ήταν διαφορετική. «Μεγάλο μέρος αυτών των δαπανών στήριξης με «περι­βαλλοντικά διαπιστευτήρια» στην πραγ­ματικότητα κατευθύνεται σε έργα που αυξάνουν τις εκπομπές, όπως είναι οι νέοι αυτοκινητόδρομοι και σταθμοί πα­ραγωγής ενέργειας από ορυκτά καύσι­μα» (FT, 14/3/2009).
Το βιβλίο του Πολ Μπάρκετ, Marx­ism and Ecological Economics: Toward a Red and Green Political Economy,5 δί­νει μια εικόνα των αδιεξόδων του μύθου της «Πράσινης Ανάπτυξης» που (εκτός από τον Γ. Παπανδρέου) εξήγγειλαν ως λύση μια σειρά Πράσινα Κόμματα και νεοφιλελεύθεροι πολιτικοί στη σύνοδο του ΟΗΕ στο Ρίο το 2011 και το 2012. Για την πλειοψηφία των συνέδρων το περιβαλλοντικό ερώτημα κατέληξε σε αναζήτηση λύσεων ξανά στα «σήματα» της αγοράς. Ο Μπάρκετ εξηγεί πως «Πράσινη Οικονομία» απλώς σημαίνει το πρασίνισμα της υπάρχουσας οικονο­μίας, μέσω της επέκτασης των μηχανι­σμών της ελεύθερης αγοράς για τη διόρ­θωση της «κακής κατανομής των κεφα­λαίων», η οποία οδήγησε σε μη βιώσιμη ανάπτυξη στο παρελθόν.
Πάντως, η ιδέα ότι δεν έχει δοθεί αρ­κετή ελευθερία στην αγορά να ασχολη­θεί με το περιβαλλοντικό ζήτημα δεν εί­ναι καινούργια. Η αποτυχία του Χρημα­τιστήριο Ρύπων (Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών), μιας «αγοράς δικαιωμάτων», με την οποία οι ρυπογόνες εταιρείες θα έπρεπε να αγοράζουν «δικαιώματα ρύπων» (π.χ. άνθρακα), από άλλες εταιρείες, μιλά από μόνη της. Υποτίθεται θα ενθάρρυνε τις εταιρείες να μειώσουν τις εκπομπές, αλλά οδήγη­σε σε κατάρρευση του εγχειρήματος, που υιοθετήθηκε το 1997 στο Κιότο, κά­νοντας μια τρύπα στο νερό.
Όσο, μαθηματικά, λαμπρό και ευφά­νταστο κι αν είναι ένα «πράσινο» οικονο­μετρικό μοντέλο, δεν μπορεί να μετρήσει και κυρίως δεν μπορεί να αντιμετωπίσει την καταστροφική τάση του καπιταλισμού στο περιβάλλον, αν δεν εξετάζει τις «σχέ­σεις παραγωγής», εξηγεί ο Μπάρκετ: «Επειδή ο Μαρξ ξεκινά με την αλληλεπί­δραση ανθρώπου-φύσης στην καρδιά της παραγωγής, αλλά στη συνέχεια αναλύει όλες τις πτυχές των κοινωνικών σχέσεων που προκύπτουν, η μέθοδος του επιτρέ­πει μια πολύ πιο λεπτομερή κατανόηση της υποβάθμισης της φύσης».

Εναλλακτική

Ο Μάρτιν Έμπσον στο βιβλίο του Land and Labour: Marxism, Ecology and Human History,6 εξηγεί ότι η ανθρώπινη δράση είναι το κλειδί για να σταματήσει η καταστροφή της φύσης και να δοθεί μια βιώσιμη λύση στις οικολογικές κρί­σεις του 21ου αιώνα. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς, εξηγεί, έβλεπαν τον άνθρωπο ως μέρος της φύσης. Αλλά εκτός από αυτό έκαναν κατανοητό πως ο συγκεκριμένος τρόπος με τον οποίο οργανώνουν οι άν­θρωποι την παραγωγή καθορίζει το εί­δος της κοινωνίας στην οποία ζουν.
«Καθώς οι ανθρώπινες κοινωνίες άλ­λαζαν, η σχέση με το φυσικό κόσμο άλ­λαζε. Όταν οι άνθρωποι ανέπτυξαν τη γεωργία, κατέστη δυνατό να προκύψουν ταξικές κοινωνίες. Στην πορεία της ιστορίας οι κοινωνίες αυτές βρέθηκαν αντιμέτωπες με εμπόδια και διαρκείς εσωτερικές διενέξεις που οδηγούσαν και σε συγκρούσεις διαφορετικών στά­σεων απέναντι στο φυσικό κόσμο», ανα­φέρει ο Εμπσον.
Η ανάπτυξη του καπιταλισμού επιτά­χυνε τη διαδικασία αυτή. Στην ύπαιθρο μεταμόρφωσε ολόκληρη την παλιά κοι­νωνική δομή των άμεσων παραγωγών μέσα από την καταστροφή και το ξερί­ζωμα παλιών μορφών γεωργίας. Η αγροτιά εκδιώχθηκε από τη γη μέσα από τις περιφράξεις τεράστιων εκτάσε­ων. Πολλοί από αυτούς αναγκάστηκαν να φύγουν από τη γη για να καταλήξουν να δουλεύουν με τη μορφή της μισθωτής εργασίας σε εργοστάσια στις πόλεις ή σε αγροκτήματα άλλων ανθρώπων. Αυ­τή η βίαιη διαδικασία έγινε σε σημαντι­κά μεγαλύτερη κλίμακα συγκριτικά με προηγούμενες κοινωνίες.
«Στον καπιταλισμό, η παραγωγή ήταν για πρώτη φορά προς το συμφέρον του κέρδους. Αυτή η παράλογη προσέγγιση του φυσικού κόσμου βρίσκεται στην καρδιά της καπιταλιστικής περιβαλλο­ντικής κρίσης», υπογραμμίζει ο Εμπσον. «Άλλες ανθρώπινες κοινωνίες αντιμε­τώπισαν μια τεράστια περιβαλλοντική καταστροφή και εξαφανίστηκαν, όπως ο πολιτισμός των Μάγιας μεταξύ 800 και 1000 μ.Χ. στη Νότια Αμερική. Πρέπει να μάθουμε από αυτά τα ιστορικά δι­δάγματα».
Το βιβλίο της Ναόμι Κλαιν, This changes everything: Capitalism Vs The Climate,'' που κυκλοφόρησε πρόσφατα, είναι ένα ισχυρό όπλο με πλούσια στοι­χεία για τη περιβαλλοντική μάχη. Όμως, στο δια ταύτα μένει στα μισά του δρό­μου. Περιορίζει τη δράση του κινήματος στα όρια της σύγκρουσης με το νεοφιλε­λευθερισμό και καταλήγει να αναζητά υποκατάστατα, στο μοντέλο μιας «άλλης κυβερνητικής διαχείρισης» κεϊνσιανού τύπου στο υπάρχον σύστημα, σαν «τον Αλέξη Τσίπρα, το νεαρό ηγέτη της αξιω­ματικής αντιπολίτευσης στην Ελλάδα, μια από τις λίγες πηγές ελπίδας σε μια Ευρώπη που μαστίζεται από τη λιτότη­τα», όπως τελειώνει το βιβλίο της.
Αντίθετα ο Εμπσον πάει βήματα πα­ραπέρα, ανοίγοντας τα όρια: «Προκειμέ­νου να αποφευχθεί η περιβαλλοντική κα­ταστροφή θα πρέπει να αλλάξει η κοινω­νία μας. Μια σοσιαλιστική κοινωνία, που βασίζεται στη συλλογική ορθολογική ορ­γάνωση της παραγωγής, μπορεί να θερα­πεύσει το «ρήγμα» που έχει αναπτυχθεί μεταξύ της ανθρώπινης κοινωνίας και του φυσικού κόσμου». Να καταλάβουν, όπως τόνιζε ο Μαρξ, ότι δεν είμαστε οι ιδιοκτήτες του πλανήτη, αλλά πρέπει «να τον κληροδοτήσουμε σε μια καλύτερη κατάσταση στις επόμενες γενιές».

Αντιστάσεις

Η προοπτική αυτή δεν είναι κοινο­βουλευτική, της κάλπικης αναμονής της κάλπης. Είναι δεμένη με τη δράση από τα κάτω, εδώ και τώρα. Ο διαχωρισμός που καλλιεργείται από ορισμένα κομμά­τια του κινήματος, ότι αυτές οι μάχες εί­ναι υπόθεση «ειδικών» της πράσινης πολιτικής είναι αδιέξοδος. Ορισμένοι, μάλιστα, «πράσινοι πολιτικοί» στο πα­ρελθόν κατέληξαν να γίνουν δεκανίκι κυβερνήσεων που εφάρμοζαν πολιτικές περικοπών στο όνομα του «ρεαλισμού» των αντοχών της οικονομίας.
Αντίθετα η σύνδεση των αντιστάσεων για την προστασία του περιβάλλοντος με τους αγώνες ενάντια στη λιτότητα εί­ναι ο τρόπος να κερδίσουμε. Η σύνδεση αυτή είναι που δίνει ορμή, δύναμη και έμπνευση, σπάζοντας τους ψεύτικους διαχωρισμούς με τις μάχες των συνδικά­των και της νεολαίας απέναντι στις επι­θέσεις του κεφαλαίου. Η διαγραφή του χρέους και ο εργατικός έλεγχος που βρίσκονται στην καρδιά του αντικαπιταλιστικού προγράμματος της ΑΝΤΑΡΣΥΑ και του ΣΕΚ είναι καθοριστικά όπλα στη μάχη και για περιβαλλοντική δικαιοσύνη.
Οι απεργιακοί αγώνες των εργαζομέ­νων, στους δήμους, στις υποδομές, στις συγκοινωνίες, ενάντια στα ξεπουλήμα­τα, τις μειώσεις μισθών, τις περικοπές δημοσίων δαπανών είναι προς όφελος όλων. Οι διεκδικήσεις των συνδικάτων στη ΔΕΗ, την ΕΥΔΑΠ-ΕΥΔΑΘ, τα ΕΛΠΕ, τον ΟΣΕ, τις αστικές συγκοινωνίες, ανοίγουν δρόμους για ανανεώσιμες πη­γές ενέργειας, πέρα από το πετρέλαιο που καίει τον πλανήτη, για άλλες προτε­ραιότητες περιορισμού της μόλυνσης.
Παρέλαση στην Κοκκινιά μετά τις πλημμύρες.
Για στήριξη του τρένου και όχι την υποβάθμιση του, απέναντι στις κυβερνή­σεις που έχουν κόψει τις γραμμές του ΟΣΕ στην Πελοπόννησο και έχουν πρι­μοδοτήσει την Aegean και την Ryanair στα δρομολόγια για Θεσσαλονίκη με αε­ροσκάφη που εκπέμπουν λίτρα τοξικών αερίων στην ατμόσφαιρα, την ώρα που κλείνουν deal, ΤΡΑΙΝΟΣΕ-COSCO, για τη μεταφορά φορτίων από το λιμάνι του Πειραιά προς την Κεντρική Ευρώπη. Για μαζικές δημόσιες αστικές συγκοινω­νίες που θα περιορίσουν δραστικά το νέ­φος από τα καυσαέρια των αυτοκινήτων και θα κάνουν ανθρώπινη τη μετακίνηση στους δρόμους των μεγαλουπόλεων. Για ενίσχυση των δραστηριοτήτων ενεργεια­κής απόδοσης στις νέες οικοδομές και στα υπάρχοντα κτίρια και σπίτια ζωντα­νεύοντας τον κλάδο.
Η αντιπολεμική μάχη στις βρόμικες ιμπεριαλιστικές συμφωνίες για τις ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ για το υποθαλάσσιο φυσικό αέριο είναι κομμά­τι της δράσης του εργατικού κινήματος για ειρήνη και καθαρό περιβάλλον στην περιοχή. Όταν την ίδια ώρα οι Σαμαρο-βενιζέλοι, μπλεγμένοι στο εμπάργκο Πούτιν στην EE και στο νέο πόλεμο στη Μ. Ανατολή, ψάχνουν λύσεις στη μετα­φορά υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) με τάνκερ... από τις ΗΠΑ, που βολεύει μια χαρά τους εφοπλιστές, παρά την τεράστια περιβαλλοντική καταστρο­φή, κύρια των υδάτινων πόρων, που προκαλεί η συγκεκριμένη μέθοδος tracking παραγωγής φυσικού αέριου.8
Αγώνες δεμένοι με κινητοποιήσεις σαν κι αυτές στην Κρήτη ενάντια στην αδειοδότηση από το ΥΠΕΚΑ του υβρι­δικού αντλησιοταμιευτικού τέρατος της θυγατρικής της γαλλικής EDF. Δεμένοι με τη δράση στις Σκουριές κόντρα στα μεταλλεία χρυσού, με τις αντιστάσεις για τη σωτηρία του νερού σε διάφορες περιοχές, για ελεύθερους χώρους.
Σειρά από μάχες που προβάλλουν στο σήμερα, συνολικά, ένα όραμα για μια εναλλακτική κοινωνία, η οποία βασίζε­ται στο δημοκρατικό σχεδιασμό από τα κάτω, όπου σύμφωνα με τα λόγια του Μαρξ: «οι συνεργαζόμενοι παραγωγοί ρυθμίζουν ορθολογικά την αλληλεπί­δραση τους με τη φύση, θέτοντας την υπό τον κοινό έλεγχο τους, αντί να απο­κλείονται και να κυριαρχούνται από τις τυφλές δυνάμεις της φύσης». ■

Σημειώσεις
  1. Εργατική Αλληλεγγύη, No 1141, http://ergatiki.gr/?id=10496 
  2. http://www.ipcc.ch/report/ar5/ 
  3. http://www.livingplanetindex.org/home/index 
  4. Κρις Χάρμαν, Καπιταλισμός Ζόμπι, Εκδόσεις Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο, 2011, σελ. 555. 
  5. Paul Burkett, Marxism and Ecological Economics: Toward a Red and Green Political Economy, Boston: Brill, 2006, σελ. 355. 
  6. Martin Empson, Land and Labour: Marxism, Ecology and Human History, Bookmarks Publications, 2013, σελ. 320. 
  7. Naomi Klein, This Changes Everything: Capitalism vs. the Climate, Allen Lane, 2014, σελ. 350. 
  8. Εργατική Αλληλεγγύη, No 1136, http://ergatiki.gr/?id=10354

    Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Σοσιαλισμός Από Τα Κάτω" τεύχος 107, Νοέμβρης - Δεκέμβρης 2014




Δεν υπάρχουν σχόλια: